Ինչու՞ է վերնագիրը «Ողբ»։ Կյուրոս զորականի առաջ հայտնված Լիդացվոց Կրեսոս թագավորին փաստացի փրկում է սեփական որդու պոռթկումը։ Որդին քսան տարի է չէր խոսել։ Քսան տարվա լռության ավարտը զուգորդվում է հոր գերազանցության գիտակցումով։ Որդիական սերը, որդիական ողբը, որդիական աղաղակը հիմք է հանդիսանում իրերի կարգի փոփոխման համար։ Աբովյանն էլ Հայքի որդին է, ում հայրը պարսիկների ու թուրքերի առաջ էր հայտնվել, բայց նա այդ հոր միակ որդին չէր։ Ո՞ր կետում է հենց Աբովյանի խոսքը դառնում ողբ։ Առաջին հերթին նա միակ որդին չէ, և որդիք մեծ եռանդով «մոռանում են» իրենց հորը։ Նրանք նախընտրում են կարդալ ֆրանսիական ու գերմանական գրականություն, անտեսում են Նարեկացուն՝ առաջնահերթություն տալով Սոփոկլեսին և այլոց։ Շատ կարևոր է ընդգծել, որ հակառակ տարածված թյուր ըմբռնմանը Աբովյանը չի ասում, որ աշխարհաբարն ավելի խելամիտ միջոց է հայ գրականություն ստեղծելու համար։ Նա պարզապես արձանագրում է այն բացը, որի հետևանքով գրաբարը, դյուրընթեռնելի չլինելուց բացի, ընդհանրապես ընկալելի չէ հայորդիների մեծամասնությանը. աշխարհաբարով գրելը պետք է լինի այդ կապը վերականգնելու առաջին քայլը և ոչ թե ինքնանպատակ։ «Երանի էն սհաթին, որ մեր ազգը քիչ քիչ կարողանա էն կորած գանձը գտնիլ, ու իր լեզուն սովորիլ, իմանալ։ Բայց ով չի գիտի, որ սրան շատ ժամանակ կուզի, ու մինչև էտ ժամանակը մնալ, ո՞վ գիտի, մարդ սաղ կմնա, թե չէ»։ Աշխարհաբար և բարբառով գրելով՝ Աբովյանը խոսելու հնարավորություն է տալիս այն խմբին, որը գրաբարի պայմաններում լռակյաց է, նա լսելի է դարձնում վերջիններիս խոսքը։ Աբովյանը պարբերաբար հիշատակում է հայ ժողովրդի կորցրած փառքն ու այն պատմական գործիչներին, ովքեր այդ փառքի մի մասն էին։ Սկզբում նա անդրադառնում է ավելի ընդհանրական և հին կերպարների՝ Լուսավորչին, Վարդան Մամիկոնյանին և այլն։ Նա արձանագրում է կորուստներ՝ հղում անելով նաև տարածքային միավորների։ «Երևանու բերդն, Հայաստանու հողն, որ հազար տարուց հետ սկսած դառել էր գողի ու ավազակի բնակարան։ Էն օրհնյալ հողը, ուր ասորիք, պարսիկք, հոնք, ալանացիք, մակեդոնացիք, հռովմայեցիք, արաբք, օսմանցիք՝ ջրհեղեղի պես վրա եկան հարյուրավոր…»։ Նաև նա օգտագործում է այնպիսի արտահայտություններ, որոնք չափազանց առասպելական ու կտրված են հայկական իրականությունից։ Խոսքս դրախտի բնակիչը կամ Նոյան թոռը լինելուն վերաբերող հատվածների մասին է։ Նա նաև վստահ է, որ օսմանյան և պարսկական շատ հայտնի ստեղծագործություններ պատկանում են հենց հայի գրչին։ Հիմա Աբովյանի համար անհրաժեշտ է խոսեցնել հայկա որդուն, և դրա համար նա օգտագործում է աշխարհաբարը. քսան տարվա լռությունից հետո լսվում է Աղասու ձայնը։ Ինչո՞վ է պայմանավորված հերոսի ընտրությունը։ Սկսենք նրանից, որ Աղասին ազնիվ տղա էր։ Ազնվությունը մեր մեջ շատ հաճախ նույնականացվում է միամտության ու մտավոր աշխատանքի բացակայության հետ։ Աբովյանը հենց սկզվում նշում է, որ «նրա համար ժամն ու գիլի հարսանիքը մեկ էր»։ Սա չի նշանակում, որ Աղասին հիմար էր, սակայն նա տարբերվում էր իր ուղղամտությամբ, բնականությամբ ու խորոտությամբ։ Հենց նրա ազնվությունն էլ Աբովյանն օգտագործում է տերտերներին առընչվող խնդիրը բարձրաձայնելու համար։ Հոգևորականությունը, որը ազգի վեհության կամ պետականության բացակայության պայմաններում գլխավոր լուսավորիչն ու ապավենն է չէր համապատասխանում իր գործառույթին։ Աղասին կղերականությանը մեղադրում է «դուզ չգնալու», ծառի ու դաշտի համեմատ անբովանդակ լինելու, սեփական դավանածին չհամապատասխանելու մեջ։ Աբովյանը նաև դիպուկորեն շեշտում է այն անդունդը, որը ձևավորվել է Ավետարանի և հայի միջև. շատ նման գրաբարի և հայի միջև ձևավորված անդունդին։ Հենց այդ ազնիվ ու մարտնչող տղայի կերպարով էլ Աբովյանը ստեղծում է իր աշխարհը։ Սարդարի ֆառաշներին սպանելուց հետո Աղասին ստիպված է լինում լքել հայրենիքը։ Կղերականությունը նաև ներկայանում է որպես օտար լծին շողոքորթող դասակարգ։ Նրանք այն խեղճերն են, որոնք «ստիպված» սիրում են իրենց հալածողին։ Սեփական ճնշմանը սիրահարվելու խնդիրն անկյունաքարային հարց է հասարակությունների հոգեբանության համար։ Աղասու կերպարը հենց նրանով է բացառիկ, որ նրա անհատական ըմբոստությունը վերածվում է հավաքական ճակատագրի։ Նրա որոշումները շղթայական ռեակցիա են առաջացնում, որը անդրադառնում է թե՛ նրա ընտանիքի, թե՛ ողջ հասարակության վրա։ Հասան խանի արյունարբու կերպարի հետ մեկտեղ ռուսները դիտարկվում են իբրև ազատագրողներ կամ վերջին հույս։ Աղասիի հնգամյա ճանապարհորդության ընթացքում նկարագրվում են պարսկական և օսմանյան տիրապետության դաժան դրվագները, հայերին թրքացնելու փորձերը։ Ձայնը, որը պետք է Կյուրոս զորականին (թանձրացած սպառնալիք, հավաքական թշնամու կերպար) սասաներ, պատմելով սեփական հոր վեհության մասին, դառնում է ողբ հայրենասերի, որի աչքի լույսը՝ Աղասին, արժանանում է դաժան ճակատագրի՝ սեփական շտապողականության պատճառով սպանվելով։ Այստեղ տեղի է ունենում լրիվ հակառակը։ Հայրը մահանում է որդու ձայնը լսելուց, հետո մահանում է տղան՝ հոր մոտ շուտ ոտք դնելուց։ Ինչու՞ ողբ, և ովքե՞ր են ողբացողները։ Հեղինակը ձայն է տալիս «կանչող» որդուն, բայց այն որդին որդիների բազմություն է, ոչ թե մեկ մարդ։ Ողբը հետևանքն է նրա, որ որդիներից «կանչողները» սակավաթիվ են, որդու ձայնը սպանում է սպասող հորն, ով գերության մեջ է։ Ողբը հեղինակի արձանագրումն է, Աղասին չի ողբում, Աղասին անմիջական մասնակիցն է եղելության։
Միքայել Շվագիր 